Wat is relationeel trauma? En waarom een lastig verleden zoveel langer doorwerkt dan je denkt.

"Waarom blijf ik mezelf toch zo aanpassen?"
"Waarom raakt kritiek me soms zo diep?"
"Waarom voel ik me regelmatig niet goed genoeg, terwijl ik rationeel weet dat dat niet klopt?"

Jarenlang begreep ik niet waarom bepaalde situaties me zo uit balans konden brengen. Ik dacht dat ik gewoon gevoeliger was dan anderen. Of dat ik assertiever moest worden. Pas veel later ontdekte ik dat wat ik ervoer een naam heeft: relationeel trauma.

Bij mij begon dat niet door één ingrijpende gebeurtenis. Het ontstond langzaam.
Als kind werd ik gepest. Niet één keer, maar jarenlang. Ik voelde me buitengesloten, anders en niet goed genoeg. Ik leerde al vroeg dat opvallen niet veilig was.

Tegelijkertijd groeide ik op met een moeder die ontzettend veel van mij hield, maar die door haar eigen geschiedenis emotioneel niet altijd beschikbaar kon zijn. Zij verloor al jong haar ouders en maakte als kind van foute ouders de oorlog mee. Trauma's waar in die tijd nauwelijks over werd gesproken. Ze droeg haar verdriet en overlevingsstrategieën met zich mee, terwijl ze tegelijkertijd haar gezin draaiende hield.
Pas als volwassene zag ik hoeveel invloed dat heeft gehad. Mijn moeder deed haar best, maar liefde alleen is soms niet genoeg om een kind zich altijd emotioneel veilig te laten voelen.

Soms helpt een beeld beter dan een uitleg. 

Ik denk vaak aan een oude boom bij ons op de hei die ooit tijdens een zware storm is gespleten. De wond in de stam is nog altijd zichtbaar en de boom is dus behoorlijk beschadigd. Maar die boom is niet dood.
Door de jaren heen heeft hij nieuwe wortels gevormd, zijn takken verder uitgestrekt en staat hij ieder voorjaar opnieuw in bloei. Juist door de scheur valt het zonlicht diep naar binnen. Zo zie ik relationeel trauma ook.
Wat je hebt meegemaakt, blijft onderdeel van jouw verhaal. De wond verdwijnt misschien nooit helemaal, maar hoeft je groei niet in de weg te staan. Het kan je juist sterker en unieker maken.

Wat is relationeel trauma?

Relationeel trauma ontstaat wanneer je gewond raakt in relaties waarin je veiligheid, liefde en steun nodig hebt. Vaak denken we bij trauma aan heftige gebeurtenissen zoals een ongeluk of geweld. Maar trauma kan ook ontstaan door wat er juist ontbrak.

• Misschien werd je niet gezien.
• Misschien werd je voortdurend bekritiseerd.
• Misschien moest jij de sterke zijn.
• Misschien werd je gepest.
• Misschien voelde je je vaak alleen met je emoties.

Voor een kind voelt dat als een bedreiging. Niet omdat het bewust denkt: "Mijn ouders zijn niet veilig." Maar omdat het onbewust probeert uit te vinden: "Hoe moet ik me gedragen om liefde en veiligheid te ervaren?" En precies daar ontstaan overlevingsstrategieën.

Slimme oplossingen die later in de weg gaan zitten

Kinderen zijn ongelooflijk creatief in overleven. Ze leren bijvoorbeeld:

• Ik moet perfect zijn.
• Ik mag niemand tot last zijn.
• Ik moet aardig blijven.
• Ik moet sterk zijn.
• Ik moet me aanpassen.
• Ik kan beter onzichtbaar worden.

Als kind helpen deze strategieën je daadwerkelijk om zo veilig mogelijk door je jeugd heen te komen. Maar het probleem is dat je brein ze blijft gebruiken, ook als je volwassen bent.
Net als de boom groei je verder rondom de wond. Alleen merk je soms niet meer dat je gedrag ooit bedoeld was om te overleven.

Waarom een pestverleden zo lang blijft doorwerken

Dit is precies waarom ik me ben gaan specialiseren in volwassenen met een pestverleden. Veel mensen denken dat pesten iets is wat je achter je laat zodra je van school af bent. Was dat maar zo.
Pesten is niet alleen een reeks vervelende gebeurtenissen. Het is een langdurige ervaring van afwijzing, uitsluiting en sociale onveiligheid. Je zenuwstelsel leert: "Blijkbaar ben ik niet veilig tussen mensen."
En dat neem je vaak onbewust mee naar je werk, je relaties en zelfs naar vriendschappen. 

• Je zegt misschien niet snel wat je vindt.
• Je bent bang om fouten te maken.
• Je werkt keihard om waardering te krijgen.
• Je piekert over wat anderen van je denken.
• Of je voelt je nog steeds dat onzekere kind zodra iemand kritiek geeft.

Weet dat je niet zwak bent, maar dat je geraakt wordt door een oude wond.  

Relationeel trauma zit niet alleen in je hoofd

Veel mensen proberen zichzelf eruit te denken. Je zegt tegen jezelf: "Ik weet toch dat niemand me afwijst?" "Ik weet toch dat ik goed genoeg ben?"
Maar dat is niet genoeg. Relationeel trauma zit niet alleen in je gedachten. Het leeft ook in je zenuwstelsel. Daarom kun je lichamelijk reageren:

• je hart gaat sneller kloppen in oorschijnlijke gewone situaties;
• je schouders spannen zich aan;
• je verstijft tijdens een gesprek;
• je krijgt een brok in je keel;
• je piekert urenlang na over één opmerking.

Je lichaam reageert alsof het oude gevaar opnieuw aanwezig is, omdat het ooit heeft geleerd dat dit soort situaties onveilig waren.

Herstel is mogelijk

Het mooie is dat ons brein en ons zenuwstelsel kunnen blijven leren. Dat betekent niet dat je verleden verdwijnt, maar wel dat je steeds minder vanuit oude pijn hoeft te reageren.
Je kunt leren herkennen wanneer je oude overlevingsstrategieën actief worden.
Je kunt jezelf de veiligheid geven die je vroeger misschien hebt gemist.
Je kunt ontdekken dat je niet langer hoeft te pleasen, jezelf klein te maken of voortdurend op je hoede te zijn.

En misschien wel het belangrijkste: je kunt opnieuw gaan ervaren dat je goed bent, precies zoals je bent. Je hoeft niet te veranderen, alleen jezelf meer te gaan waarderen.

Tot slot

Als ik terugkijk, begrijp ik mijn jongere zelf zoveel beter. Dat meisje dat gepest werd. Dat meisje dat zich zo vaak aanpaste, zelfs toen ze volwassen werd. Dat meisje dat zo graag gezien wilde worden.

Ik kijk met zachtheid naar haar. En ook naar mijn moeder. Zij gaf mij ontzettend veel liefde. Tegelijkertijd zie ik nu dat haar eigen onverwerkte trauma's invloed hadden op wat zij mij emotioneel heeft meegegeven. Dat besef heeft niet geleid tot verwijt, maar juist tot meer begrip en compassie. Voor haar én voor mezelf.

Misschien herken jij jezelf ook in delen van mijn verhaal. En misschien draag jij ook een wond die nog zichtbaar is. Laat je verleden je niet beperken.
Net als die oude boom kun je nieuwe wortels laten groeien. Nieuwe takken vormen. Opnieuw tot bloei komen. De storm heeft sporen achtergelaten.
Maar de storm bepaalt niet hoe jouw verhaal verder gaat.